بسم اللّه الرّحمن الرّحيم 

و صلّي الله علي محمّد و آله الطّاهرين  و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين 

************

دیابت؛ بازشناخت یک زخم کهنه (1)

دکتر مجتبی کرباسی

با اشتباه ما، حقیقت تغییر نمی کند!

یک اشتباه در تعریف دیابت این است که بالا رفتن قند خون را معیار قرار دهیم. قند خون بالا نشانه شروع دیابت نیست، نشانه سر ریز شدن دیابت در بدن شماست ! کسی که امروز متوجه بالا بودن قند خون ناشتا می شود ، امروز دیابت نگرفته، بلکه سال هاست که دیابت در بدنش شروع شده و توجه نداشته!

از این گذشته اعداد استانداردهای سطح قند خون هم نباید بد تفسیر شود و ما را به اشتباه بیندازد. در نگاه رسمی و رایج، ملاک تشخیص دیابت آزمایش قند خون ناشتاست: FBS (Fasting Blood Sugar Test) .

صبح ناشتا بعد از ۸ تا ۱۲ ساعت نخوردن،قندخون شما را اندازه‌گیری می کنند. اگر کمتر از ۱۰۰ میلی گرم در دسی لیتر باشد، می گویند شما سالم هستید. بین ۱۰۰ تا ۱۲۶ به عنوان "پیش دیابت" تعبیر می شود و بالاتر از ۱۲۶ هم یعنی شما مبتلا به دیابت هستید!

اما آیا قضیه به این سادگی است؟! مثلا اگر قند ناشتای شما ۹۹ بود شما سالمید و اگر ۱۰۱ بود سالم نیستید؟! اصلاً اینطور نیست!

اولا این اعداد آماری و قراردادی اند و در نژادها و اقلیم‌های مختلف می‌توانند متفاوت باشند و تاکنون چند بار مورد تجدید نظر قرار گرفته اند.

ثانیا قند خون ناشتا، قند خون شما در آن صبحی است که برای آزمایش مراجعه کرده اید،فقط همین ! قند خون ناشتا تحت تاثیر نوع غذای شب پیش و شرایط روانی و خواب شما می تواند تغییر کند.

بالا بودن قند خون ناشتا در اولین آزمایش، یعنی شما سالها دیابت داشته اید و الان خبردار شده اید!

دیابت از زمانی که چاق شدید و از زمانی که ضعف و گرسنگی زود به زود داشتید در بدن شما شروع شده بود!

قند خون معدل سه ماهه HbA1c

اندازه گیری قند خون ناشتا برای تشخیص بالا بودن قند در خون به زودی محدودیت ها و نارسایی های خودش را نشان داد. خیلی ها که در یک یا دو نوبت آزمایش، قند خون ناشتا معیار و طبیعی داشتند بعدا معلوم شد که نوسانات غیر طبیعی و جهش های قند خون داشته اند که از دید این آزمایش مخفی می ماند.

در این میان دانشمندی ایرانی آزمونی را کشف و طراحی کرد که تحولی در ارزیابی سطح قند خون شد و امروزه به عنوان معدل قند سه ماهه یا HbA1c شناخته می شود. این آزمایش با اندازه‌گیری قند پیوند شده با هموگلوبین گلبول های قرمز خون (هموگلوبین گلیکوزیله)، در واقع متوسط سطح قند فرد در سه ماهه اخیر زندگی اش را مشخص می کند. در ابتدا از این آزمایش برای پایش اثربخشی درمان بیماران دیابت استفاده می شد، اما امروزه بعضی پزشکان در تشخیص دقیق تر دیابت در کنار آزمون های دیگر از آن استفاده می کنند. 

تست تحمل گلوکز Oral Glucose Tolerance Test (OGTT)

پزشکان متوجه شدند که صرف اندازه گیری قند خون ناشتا، نمی تواند وضعیت نوسان زیاد و جهش های بیش از حد قند خون در بیمار چاق و پیش دیابت که قبل از بالا رفتن قندخون اتفاق می افتد را نشان بدهد . به همین خاطر برای تشخیص زودتر اختلال قند خون سراغ آزمون های دیگری رفتند. از جمله تست تحمل گلوکز.

تست تحمل گلوکز در واقع کارآمدی انسولین را نشان می دهد و اینکه آیا بدن به انسولین مقاوم شده است یا نه؟

در این آزمایش، بعد از ۱۲ ساعت ناشتا بودن ، ۷۵ گرم محلول قندی گلوکز خالص به فرد خورانده می‌شود و قند خون او در فاصله‌های زمانی نیم ساعت ، ۱ ، ۲ ، ۳ و گاهی ۴ ساعت بعد اندازه‌گیری می‌شود. وقتی قند بعد از غذا در این آزمایش بالاتر از معیار باشد نشان می‌دهد که فرد تحمل و ظرفیت پذیرش قند و پاکسازی آن در بدن او کم است در واقع در این تست کارآمدی انسولین و میزان مقاومت به انسولین محک می‌خورد.

خیلی‌ها قند خون ناشتای در محدوده قراردادی طبیعی دارند اما تست تحمل گلوکز مختل دارند و اختلال این تست نشان می‌دهد که دست کم تا ۸ سال آینده بسیار احتمال دارد که قند خون ناشتا هم بالا برود و دیابت پنهان به دیابت آشکار تبدیل شود. ۲۰ درصد از کسانی که آزمایش قند خون ناشتا می دهند و نتیجه طبیعی است و فکر می کنند دیابت ندارند، اگر تست تحمل گلوکز انجام بدهند، متوجه خواهند شد که دیابت دارند ! 

آزمایش اندازه‌گیری سطح انسولین Insulin assay

دقیق تر از اندازه‌گیری سطح قند خون، سطح انسولین خون است که می تواند اطلاعات خوبی از وضعیت مقاومت به انسولین و مراحل اولیه و پنهان دیابت و همینطور سلامت لوزالمعده و توانایی اش در ترشح کافی انسولین به ما بدهد. سطح انسولین به صورت ناشتا یا بعد از غذا قابل اندازه گیری است‌.

آزمایش مکمل دیگری نیز در پزشکی هست به نام "اندازه‌گیری c- peptide " یعنی پروتئینی که به موازات انسولین تولید می شود و شاخصی از سطح انسولین و توانایی تولید انسولین در بدن است.

با سبک زندگی غلط و تغذیه غلط ، سطح پاسخ انسولینی بعد از خوردن غذا بالا می رود . سطح پایه انسولین (میزان انسولین ناشنا) هم بالاتر از حد طبیعی می رود. در علم پزشکی مدرن به این پدیده "هیپرانسولینمی" می گویند. هیپرانسولینمی یا بالا رفتن پایه ترشح انسولین در خون اولین پدیده آسیب رسان در جریان پیدایش دیابت در بدن است. این پدیده سالها قبل از بالا رفتن قند خون اتفاق می افتد. لذا با اندازه‌گیری سطح انسولین خیلی زود هنگام می شود به شروع روند دیابت در بدن پی برد. 

 دقیق ترین و پیشرفته ترین روش آزمایشگاهی تشخیص مقاومت به انسولین

آزمایشی با عنوان : HOMA-IR index یعنی ارزیابی مدل هومیوستاتیک برای مقاومت به انسولین Homeostatic Model Assessment for Insulin Resistance

این روش محاسبه ، اولین بارتحت نام HOMA-IR درسال ۱۹۸۵ توسط Matthews و همکاران تعریف و ارائه شد. با این محاسبه ، در زودترین زمان ممکن ، اختلال مقاومت به انسولین سلول‌های بدن را می‌توان تشخیص داد. این شاخص ، با استفاده از یک روش آزمایشگاهی ساده شامل اندازه گیری قند خون و انسولین قابل محاسبه است. برای محاسبه ، انسولین ناشتا را در قند خون ناشتا ضرب و بر عدد ۴۰۵ تقسیم می کنند. واحدهای مورد استفاده درفرمول HOMA - IR درمورد گلوکز mg/dL است و در مورد انسولین micro.U/L می باشد. محدوده طبیعی برای HOMA-IR معمولاً کمتر از ۲ در نظر گرفته می شود. با این حال، توجه به این نکته مهم است که تفسیر نتایج HOMA-IR ممکن است بسته به آزمایشگاه متفاوت باشد. علاوه بر این، محدوده طبیعی ممکن است بسته به عواملی مانند سن، جنس و شاخص توده بدنی (BMI) متفاوت باشد. 

تشخیص دیابت بدون آزمایش و پاراکلینیک

برای اینکه بدانید روند دیابت و سندروم متابولیک در بدن شما شروع شده یا نه ، کافی است قبل از انجام هر آزمایشی ، به علائم و پیام‌های بدنتان با دقت توجه کنید. این علائم با احتمال بالا نشان از شروع اختلال سوخت و ساز و بیماری مقاومت به انسولین در بدن شماست :

اگر انباشت چربی ، چاقی و اضافه وزن دارید مخصوصا چاقی شکمی اگر احساس بی‌حالی و کمبود انرژی دارید

اگر احساس خستگی مزمن دارید

اگر در طول روز خواب آلوده اید و میل به خوابیدن دارید

اگر خواب شب شما مختل شده است و بدخوابی و بی‌خوابی دارید

اگر میل به فعالیت بدنی و ورزش در شما خیلی کم است

اگر زود به زود گرسنه می‌شوید و میل به خوردن و میل به غذاهای شیرین در شما زیاد است

اگر دهانتان خشک است و زیاد تشنه می شوید و زیاد آب می خورید

اگر زیاد و زود به زود ادرار می کنید

اگر احساس کرختی و سردی پاها یا سوزن سوزن شدن یا داغی پاها آزارتان می دهد

اگر اخیرا احساس تاری دید و ضعف حافظه و تمرکز دارید

با این شواهد شما به احتمال زیاد در جاده دیابت و سندروم متابولیک افتاده‌اید. در اولین فرصت به پزشک مورد اعتماد خود مراجعه و با صلاحدید او بررسی تشخیصی بیشتر را انجام و درمان اساسی یعنی برنامه اصلاح سبک زندگی را شروع کنید. دقت کنید که قرار نیست یک نفر همه علائم و شواهد یک بیماری را یکجا و در یک زمان نشان دهد. هر کدام از این علائم به تنهایی باید شما را حساس کند. 

آیا با داشتن ارث، ما محکوم به چاقی و دیابت هستیم؟

بر اساس دانش ژنتیک مجموعه ای از صفات و ویژگی ها و استعدادهای مختلف از طریق وراثت و ژن ها از سوی پدر و مادر به ما می رسد. از جمله استعداد و زمینه برخی بیماری ها مثل چاقی و دیابت .

اما بیش چند دهه است که دانش جدیدی توجه بسیاری از محققین علم سلامت و پزشکی را به خود جلب کرده است : دانش اپی ژنتیک.

اپی ژنتیک به طور ساده می گوید : سبک زندگی شما بر روی بیان ژن ها (فعال شدن ژن ها) و یا عدم بیان ژن ها (خاموش شدن و غیر فعال شدن ژن ها) تاثیر دارد ! این دانش ، علم ژنتیک را متحول کرد و تصور جبری که از ارث و ژنتیک در ذهن ها بود را به هم ریخت. دانش اپی ژنتیک نشان داد که ما در برابر ژن هایی که از پدر و مادر یا اجداد خود به ارث برده ایم ، اسیر و دست بسته و ناچار نیستیم و می توانیم با تغییرات مثبت و اصلاحی در روش زندگی، حتی با وجود داشتن ارث یک بیماری ، به آن مبتلا نشویم.

متاسفانه هنوز هم در بسیاری افراد این فکر اشتباه وجود دارد که به وراثت نگاه جبری دارند و با این نگاه می خواهند سبک غلط زندگی خود را توجیه و از خود سلب مسئولیت کنند! وقتی می پرسیم چرا در این سن کم چاق شده اید و یا دیابت دارید، می گویند: ارث پدر و مادر است ! گاهی یک باور غلط ، عامل بیماری و مرگ زودرس است ! 

 دیابت از آنچه که در صفحه آزمایش می بینید به شما نزدیک تر است!

بیشتر افراد، معیار سلامت خود را در نتایج آزمایش‌های رایج جستجو می‌کنند، بیشتر از آنکه به علائم و حال خود توجه داشته باشند ! اما بدانید که وقتی نتایج آزمایش‌های شما طبیعی گزارش می‌شود الزاماً به این معنا نیست که شما بیمار نیستید بلکه می تواند به این معنا باشد که: شاید بیماری شما فعلا در مرحله ای باشد که توسط روش‌ها و معیارهای رایج آزمایشگاهی قابل تشخیص نباشد!

 بیماری‌های مزمن مثل دیابت معمولا یک مرحله پنهان دارند که در آن با روش‌های مرسوم آزمایشگاهی قابل تشخیص نیستند. بنابراین نباید صرفابه نتایج طبیعی آزمایش‌ها دل خوش کرد بلکه باید خیلی دقیق ، علائم بیماری را در عملکرد و توانمندی‌های مختلف بدنی جستجو کرد. رد پای دیابت در علائم و شکایات شماست. این را ، خودتان می توانید خوب حس کنید ، و پزشک حاذق با سوالات دقیق و شرح حال و وقت کافی ، آن را بررسی و تفسیر کند.

 درمان علامتی و ظاهری یا درمان ریشه ای؟

اختلالات قند، چربی و فشار خون و سایر اختلالات سوخت وساز شما با دارو های رایج ، "درمان " نمی‌شوند، فقط " کنترل" می شوند ! کنترل با درمان فرق دارد. ممکن است سطح قند خون شما با دارو کنترل شود ولی بدن شما همچنان مبتلا و درگیر با عواملی باشد که باعث بالارفتن قند در خون شما شده اند!

پس وقتی عددها و شاخص های آزمایشگاهی با زور دارو طبیعی می شوند ، دلخوش نباشید چون این فقط یک کنترل است ، نه درمان. درمان حقیقی وقتی است که شما کاری کنید که خود بدن، قند، چربی و فشار خون و... را تنظیم کند! یعنی پزشک درون شما یا همان سامانه هوشمند حیاتی شما فعال شود. و تنها در این صورت است که شما به معنای واقعی و ریشه ای در مسیر بهبود و درمان قرار خواهید گرفت. این کار فقط با در پیش گرفتن سبک درست تغذیه و اصلاح روش زندگی قابل انجام است. 

 پزشک درون !

بدن همه ما در آفرینش خود ، دارای یک نیروی حیاتی است که در شرایط مختلف، تعادل و سلامت بدن را حفظ می کند. این نیرو مانند یک سیستم اسمارت یا هوشمند با تشخیص عوامل خطر و تهدی ، با روش های جبرانی و دفاعی ، حیات و زندگی ما را محافظت می کند. این سامانه ، سیستم دفاعی ما در برابر عوامل بیماری زاست، سیستم ترمیمی ما در برابر آسیب ها و التهاب هاست و سیستم پاکسازی بدن از سموم و آلودگی هاست.

به این نیروی حیاتی می توان "پزشک درون" گفت. یعنی یک درمانگر درونی که می تواند بیماری ها را درمان کند. اما یک شرط دارد : ما در زندگی روزمره طوری رفتار نکنیم که باعث تضعیف و آسیب آن شویم و به عبارتی دست او را ببندیم! بهترین درمان ها، درمانی است که منطبق با طبیعت بدن باشد و موانع و آسیبها را بر سر راه نیروی حیاتی بدن بردارد و پزشک درون را فعال کند. 

 آیا دیابت را می توان با روش هایی غیر از تجویز داروهای رایج درمان کرد؟

پاسخ : بله !

اولا باید دانست که داروهای شیمیایی رایج ، دیابت را درمان نمی کنند بلکه تنها شاخص های آزمایشگاهی بیماری مثل سطح خونی قند یا چربی را کنترل می کنند . اساسا درمان واقعی و ریشه ای دیابت ، درمان غیر دارویی است ! هرچند در شرایطی مثل شرایط حاد و اورژانسی داروها هم ضرورت پیدا می کنند، اما در شرایط پایدار ، درمان واقعی دیابت ، اجرای روش های درمانی سبک زندگی است . درمان های مبتنی بر سبک زندگی در صورت تنظیم دقیق و اجرای درست ، روند دیابت را در ابتدا کند، بعد متوقف و نهایتا معکوس می کنند .

درمان های طبیعی مبتنی بر سبک زندگی شامل پرهیزهای غذایی و غیر غذایی ، غذا درمانی و اجرای رژیم های غذایی ضد دیابت ، زمان بندی غذا و روزه داری یا فستینگ ، بهبود وضعیت خواب ، برنامه مناسب تحرک و ورزش ، ماساژ درمانی ، تمرین تنفس ، روش های مختلف دفع و پاکسازی ، و اصلاح شرایط روانی و روحی است. البته مصرف برخی مکمل های طبیعی و گاهی شیمیایی هم ضروری است و از برخی داروهای گیاهی و طبیعی هم می توان کمک گرفت. 

 "چاقی و دیابت" و مشکل "کمبود مواد مغذی"

در بدن یکی از مشکلات مهم در جریان اختلال متابولیک یعنی چاقی و مجموعه عوارض مرتبط با آن از جمله دیابت ، مساله "کمبود مواد" در بدن است. معمولا چاقی همراه است با اختلال هضم و اختلال جذب مواد غذایی. هرچند تغذیه خیلی از این بیماران ضعیف است و کیفیت خوبی نداشته و ندارد ولی وضعیت گوارش بیماران چاق و دیابتی به گونه ای است که حتی اگر غذای خوب و با کیفیت هم بخورند ، چون هضم و جذب و بطور کلی معده و روده و کبد خوبی ندارند، مواد لازم و کافی در اختیار بدن قرار نمی گیرد.

به همین دلیل باید همراه با برنامه کیفی غذایی ، حتما مشکلات معده و روده و کبد و بطور کلی سیستم گوارش در اینها اصلاح شود. این اشتباه است که بدون این کار ، فقط با تجویز مکمل ها بخواهیم کمبود موادی چون آهن ، روی ، منیزیوم و.... را در اینها جبران کنیم.

درمان دیابت و چاقی بدون تامین مواد لازم و ریز مغذی ها کامل و موفق نخواهد بود اما این مواد باید با غذای سالم و مکمل های طبیعی از یک طرف و اصلاح هضم و جذب مواد از طرف دیگر صورت بگیرد. 

 راهکارهای اصلاح ترکیب میکروبی (میکروبیوم) و افزایش میکروب های مفید در روده

برای درمان چاقی، و عوارض متابولیک مثل فشارخون، دیابت و ... خیلی مهم است که ترکیب میکروب های طبیعی موجود در روده را تقویت و اصلاح کنیم. راهکارهای مهم برای این هدف درمانی شامل موارد زیر است:

■ افزایش مصرف فیبر از طریق میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل

■ کاهش مصرف شکر سفید، آرد سفید و غذاهای فرآوری‌شده

■ مصرف پروبیوتیک‌های طبیعی یا ساخته شده

■ پرهیز از مصرف زیاد و نابجای آنتی بیوتیک ها

■ آرام سازی روانی و مدیریت استرس و حالات روانی منفی

■ تماس و انس بیشتر با طبیعت